De discussie over immigratie en de grenzen van de Europese democratie is opnieuw in alle hevigheid losgebarsten. Dit keer draait alles om de Save Europe Act, een initiatief dat volgens de organisatoren bedoeld is om het Europese immigratiebeleid fundamenteel te veranderen. Nog voordat het voorstel voldoende handtekeningen kon verzamelen, besloot de Europese Commissie echter om het niet te registreren als officieel Europees Burgerinitiatief.

Die beslissing leidde vrijwel direct tot felle reacties. Voorstanders spreken van censuur en een aanval op de democratische inspraak van Europese burgers. Tegenstanders stellen juist dat de Commissie handelt binnen de Europese verdragen en voorkomt dat voorstellen die in strijd zouden zijn met fundamentele EU-beginselen een officieel traject ingaan.

Het conflict raakt daarmee een veel grotere discussie: wie bepaalt uiteindelijk welke onderwerpen burgers op Europees niveau mogen agenderen?

De Save Europe Act werd gelanceerd door een groep initiatiefnemers uit meerdere Europese landen. Hun centrale doel was om de Europese Unie ertoe te bewegen strengere maatregelen te nemen tegen wat zij omschrijven als “massa-immigratie uit niet-westerse landen”. Volgens de initiatiefnemers is het huidige immigratiebeleid onhoudbaar en brengt het grote gevolgen met zich mee voor veiligheid, sociale voorzieningen, huisvesting en de culturele identiteit van Europese landen.

Via het instrument van het Europees Burgerinitiatief wilden zij de benodigde één miljoen handtekeningen verzamelen uit verschillende lidstaten. Wanneer zo’n initiatief officieel wordt geregistreerd en voldoende steun krijgt, is de Europese Commissie verplicht om het onderwerp formeel te behandelen en erop te reageren.

Maar zover kwam het niet.

De Europese Commissie maakte bekend dat zij het initiatief niet zal registreren. Volgens de Commissie valt het voorstel buiten de grenzen van wat onder de Europese verdragen mogelijk is en zou het bovendien strijdig zijn met de fundamentele waarden waarop de Europese Unie is gebaseerd.

Daarmee eindigde het initiatief nog voordat de campagne officieel kon beginnen.

Voor de organisatoren kwam die beslissing hard aan. Zij stellen dat miljoenen Europeanen zich zorgen maken over immigratie en juist via democratische weg hun stem willen laten horen. Volgens hen wordt die mogelijkheid nu geblokkeerd voordat burgers zich uberhaupt kunnen uitspreken.

In een gezamenlijke verklaring lieten zij weten dat de campagne niet zal stoppen.

Volgens de initiatiefnemers is de weigering juist een bewijs dat het debat over immigratie binnen de Europese instellingen steeds gevoeliger wordt. Zij zeggen daarom andere juridische en politieke mogelijkheden te zullen onderzoeken om hun doel alsnog onder de aandacht te brengen.

Op sociale media verspreidde het nieuws zich razendsnel.

Voorstanders van het initiatief spreken over een “democratisch tekort” binnen de Europese Unie. Volgens hen zou Brussel burgers de mogelijkheid ontnemen om via een legale procedure veranderingen voor te stellen.

Critici stellen daar tegenover dat het Europees Burgerinitiatief nooit bedoeld is geweest voor voorstellen die mogelijk botsen met bestaande Europese verdragen, grondrechten of fundamentele beginselen van de Unie.

Volgens hen betekent een weigering tot registratie niet dat een onderwerp verboden is om te bespreken, maar alleen dat het niet voldoet aan de juridische voorwaarden van deze specifieke procedure.

De discussie laat zien hoe sterk immigratie Europa blijft verdelen.

In veel lidstaten behoort immigratie al jaren tot de belangrijkste politieke thema’s. Partijen met uiteenlopende standpunten proberen kiezers te overtuigen van hun visie op grensbewaking, asielbeleid, integratie en de rol van de Europese Unie.

Tegelijkertijd blijft ook de vraag actueel hoeveel bevoegdheden Brussel eigenlijk zou moeten hebben op dit terrein en hoeveel ruimte afzonderlijke lidstaten moeten behouden om hun eigen beleid te voeren.

Voor de organisatoren van de Save Europe Act verandert de afwijzing weinig aan hun ambitie.

Zij benadrukken dat zij hun campagne zullen voortzetten en dat zij de discussie over immigratie juist verder willen aanwakkeren. Volgens hen is de maatschappelijke steun voor strengere maatregelen groter dan ooit en zal het onderwerp de komende jaren alleen maar belangrijker worden.

De Europese Commissie houdt ondertussen vast aan haar standpunt dat de registratie niet mogelijk is binnen het bestaande juridische kader.

Daardoor lijkt een nieuwe politieke confrontatie onvermijdelijk.

Wat begon als een poging om een Europees Burgerinitiatief te starten, is inmiddels uitgegroeid tot een veel bredere discussie over democratische inspraak, de bevoegdheden van de Europese Commissie en de toekomst van het Europese migratiebeleid.

Of de organisatoren uiteindelijk via andere wegen hun doel kunnen bereiken, zal de komende maanden moeten blijken.

Eén ding staat echter vast: de weigering heeft het debat niet beëindigd. Integendeel, zij heeft het alleen maar verder aangewakkerd.